ГАЗАР ХОВОР ЭЛЕМЕНТИЙГ СОЛОНГOСЧУУДТАЙ ХАМТАРЧ АШИГЛАХ БОЛОМЖТОЙ ЮУ
Өмнөд Солонгос, Монголын газрын ховор элементийн хамтын ажиллагаа: Бодит байдал уу, эсвэл геополитикийн төсөөлөл үү?
Сүүлийн жилүүдэд Сөүл, Улаанбаатарын хооронд өндөр технологийн түүхий эд, тэр дундаа газрын ховор элементийн (ГХЭ) нийлүүлэлтийн сүлжээг бэхжүүлэх, "иж бүрэн өртгийн сүлжээний түншлэл" байгуулах тухай яриа хэлэлцээ дипломат түвшинд эрчимтэй өрнөх болов. Өмнөд Солонгос улс хагас дамжуулагч, цахилгаан автомашины батерей, ухаалаг зэвсэглэлийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлдэг ч түүхий эдийн хувьд БНХАУ-аас бараг бүрэн хамааралтай (90 гаруй хувь) байдаг.
Тиймээс тэд нийлүүлэлтээ төрөлжүүлэхийн тулд асар их нөөцтэй Монгол улсыг зорин, олборлохоос эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэлх дунд болон доод шатны технологийг шилжүүлэх амлалт өгч буй.
Хэдийгээр хоёр улсын Засгийн газар Иж бүрэн эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр (CEPA) байгуулах шийдвэрт хүрч, тарифыг тэглэхээр тохиролцсон ч, аж үйлдвэрийн болон геополитикийн гүн гүнзгий үнэнийг сөхөж үзвэл энэхүү хамтын ажиллагаа практик амьдрал дээр биеллээ олоход туйлын бодит бус бөгөөд "дипломат уриа лоозон" төдий үлдэх өндөр эрсдэлтэй байна. Үүнд дараах 4 суурь шалтгаан нөлөөлж байна.
1. Логистикийн хавх: Тээврийн эдийн засгийн үр ашиггүй байдал ба Хятадын боомтын хамаарал Газар зүйн байршлын хувьд Монгол Улс Орос, Хятад гэсэн хоёрхон супер гүрний дунд хашигдсан, далайд гарцгүй орон. Өмнөд Солонгосын зорилго бол Хятадын нийлүүлэлтийн сүлжээнээс ангид байх явдал юм. Гэвч Монголд олборлосон ГХЭ-ийн баяжмалыг Солонгосын хойгт хүргэхийн тулд заавал Хятадын (жишээ нь, Тяньжин боомт) эсвэл Оросын (Владивосток) нутаг дэвсгэр, төмөр замын сүлжээг ашиглахаас өөр сонголтгүй.
Логикийн парадокс: Хятадын хамаарлаас гарахын тулд Хятадын нутаг дэвсгэрээр дамжуулж түүхий эд тээвэрлэнэ гэдэг нь стратегийн хувьд утгагүй юм. Хятад улс өөрийнх нь монополийг сулруулах гэсэн энэхүү алхмыг зүгээр хараад суухгүй бөгөөд транзит тээвэр, гаалийн шалгалт дээр элдэв техникийн саад хориг тавих, тариф нэмэх бүрэн хөшүүрэгтэй.
Агаарын тээврийн хязгаарлалт: Туршилтын журмаар агаарын тээврээр ашигт малтмал зөөж болох ч, ГХЭ-ийн үйлдвэрлэлд шаардлагатай олон мянган тонн баяжмалыг онгоцоор тээвэрлэх нь тээврийн зардлыг асар өндөр болгож, эцсийн бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг үгүй хийнэ.
2. Геополитикийн тэнцвэргүй байдал ба Бээжингийн хяналт Монгол Улс "Гуравдагч хөрш"-ийн гадаад бодлогынхоо хүрээнд Сөүл, Вашингтон, Токиотой харилцаагаа гүнзгийрүүлж, эдийн засгаа олон тулгууртай болгохыг хичээдэг. Гэвч бодит байдал дээр Монголын экспортын орлогын 90 орчим хувь (нүүрс, зэс) зөвхөн Хятад руу чиглэдэг бөгөөд эрчим хүч, шатахууны хувьд Оросоос бүрэн хамааралтай.
Бээжин газрын ховор элементийн дэлхийн зах зээлийг хяналтандаа байлгахыг өөрийн үндэсний аюулгүй байдал, геополитикийн гол хөзөр гэж үздэг. Хэрэв Өмнөд Солонгос, Монголын түншлэл
Хятадын ГХЭ-ийн монопольд бодитой заналхийлж эхэлбэл, Бээжин эдийн засгийн болон хилийн хориг тавих замаар Монголыг уг төслөөс ухрахад хүргэх бүрэн чадамжтай. Монгол улс Солонгостой хамтрахын тулд Хятадтай хийх тэрбум ам.долларын нүүрс, зэсийн худалдаагаа эрсдэлд оруулахыг хүсэхгүй.
3. Технологийн болон дэд бүтцийн хоосон орон зай Газрын ховор элементийг зөвхөн хөрснөөс ухаж гаргах нь өртөг шингээдэггүй. Хамгийн гол үнэ цэн, өндөр технологи шингэдэг хэсэг нь түүнийг химийн аргаар баяжуулах, салгах, цэвэршүүлэх процесс бөгөөд үүний дараа металл болон байнгын соронз үйлдвэрлэдэг.
Эрчим хүчний хомсдол: ГХЭ-ийн хүдрийг элемент бүрээр нь салгаж цэвэршүүлэх үйлдвэрүүд нь асар их хэмжээний тогтвортой, тасралтгүй эрчим хүч (цахилгаан) шаарддаг. Тэгвэл Монгол Улс өнөөдөр эрчим хүчний байнгын хомсдолтой, өвлийн оргил ачааллаа арай ядан давж, Оросоос цахилгаан импортолж байгаа билээ.
Усны хомсдол ба байршил:
Монгол улсын ГХЭ-ийн гол орд, нөөцүүд болон Өмнөд Солонгосын санхүүжилтээр байгуулагдсан "Хамтарсан судалгааны төв" нь говийн болон хээрийн бүсэд хамаардаг. Цэвэршүүлэх процесс нь сая сая тонн цэвэр ус шаарддаг бөгөөд усны туйлын хомсдолтой говийн бүсэд ийм хэмжээний үйлдвэр барих нь экологийн хувьд боломжгүй юм.
4. Байгаль орчны асар том золиос ба нийгмийн эсэргүүцэл Газрын ховор элементийг химийн аргаар цэвэршүүлэх явцад асар их хэмжээний хорт хаягдал, хүчил, тэр байтугай цацраг идэвхт бодис (торий, уран гэх мэт) дагалдан ялгардаг. Өмнөд Солонгос өөрийн нутаг дэвсгэртээ байгаль орчны хатуу чанд хууль тогтоомж, иргэдийн эсэргүүцлийн улмаас ГХЭ-ийг цэвэршүүлэх хүнд үйлдвэр барьдаггүй, тийм ч учраас Монголд "технологи шилжүүлэх" нэрээр бохир үйлдвэрлэлийг гадагшлуулах сонирхолтой байдаг.
Хэдийгээр Монголын хууль эрх зүйн орчин болон хяналт сул ч гэлээ, сүүлийн жилүүдэд Монголын нийгэмд байгаль орчныг хамгаалах, уул уурхайн сөрөг нөлөө, ялангуяа уран болон цацраг идэвхт бодисын олборлолтыг эсэргүүцэх иргэдийн хөдөлгөөн маш хүчтэй өрнөх болсон. Цацраг идэвхт бодис, химийн хорт хаягдал ялгаруулдаг ийм хүнд үйлдвэрийг Монголын нутаг дэвсгэрт байгуулахыг нутгийн иргэд болон иргэний нийгмийн байгууллагууд зүгээр зөвшөөрөхгүй бөгөөд энэ нь улс төрийн том тогтворгүй байдлыг үүсгэнэ.
Дээрх хүчин зүйлсийг нэгтгэн дүгнэвэл, Өмнөд Солонгос, Монгол Улсын газрын ховор элементийн хамтын ажиллагаа нь цаасан дээр маш ирээдүйтэй харагдаж байгаа ч бодит байдал дээр Хятадын логистик болон геополитикийн "хавх"-ыг давах ямар ч боломжгүй байна. Энэхүү түншлэл амжилтад хүрэхийн тулд Хятад, Оросын нөлөөг бүрэн алгассан тээврийн цоо шинэ коридор (маш өртөг өндөртэй агаарын гүүр гэх мэт) эсвэл Монголын эрчим хүчний салбарт Солонгосын зүгээс асар том хөрөнгө оруулалт (Цөмийн эсвэл дулааны цахилгаан станц барих) хийх шаардлагатай бөгөөд ойрын 5-10 жилдээ энэ нь биелэх боломжгүй харагдаж байна.
(Редакцын бус нийтлэл)